Ege’nin İki Yakası: Mavi Anadoluculuk ve Yunan Edebiyatı
SabitFikir, Mart 2025
Dergi bu ay Halikarnas Balıkçısı üzerinden Mavi Anadoluculuk tartışmalarını hatırlatınca Kararsız Okur’u bunların yörüngesine yerleştirmek istedik. Mavi Anadoluculuk, Ege’nin iki kıyısını – ve ötesini - birbirine bağlamadan önce bir Antik dönem ayrımından yola çıkar: Anadolu kıyılarındaki İyonya ve bugünkü Yunanistan anakarası karşıtlığından… İyonya dışında, özellikle İtalya’daki Yunan kolonilerinde de doğa felsefesi yapılsa da bu ayrım fikri bir ayrılığa dayanmaktadır. İyonya’nın Sokrates öncesi doğa filozofları ile Atinalı Sokrates-Platon hattı arasındaki gerilim burada belirleyicidir: “Mavi Anadolucu okumada ilkinin demokratik ideallerle uyumu, Sokrates-Platon hattının elitist ve idealist eğilimleriyle zıtlık içinde düşünülür. Sokrates, doğa filozoflarının “temelde yatan şey(ler)/arke” üzerine tartışmalarını önemsiz, dayanaksız ve spekülatif bularak, ahlak ve insanın nasıl yaşanması gerektiğine dair soruları merkeizne alır ve nesnel dünyadan uzaklaşır; zihinsel varlık alanını merkeze alarak soyut olana ve ötekilere kapı aralar. Sokrates, bu yolda ahlak ve insanın nasıl yaşanması gerektiğine dair tartışmalara adım atmasıyla hakikat arayışının zeminini ve merkezi mevhumları değiştirince ayrılık mühürlenir. Sokrates’ten sonra öğrencisi Platon açılan bu yolu derinleştirip, yumuşak kenarlarını kırarak – zaman zaman eleştirerek ve Sokrates’in düşüncesindeki belirsizlikleri ortadan kaldıracak biçimde yeniden düzenleyerek miras aldığı düşünce akımına şekil verir ve sistematik hale getirir. Platon’un açtığı alan öyle belirleyici olmuştur ki, düşünce dünyamıza bakınca onun reddiyesi ya da olumlamasına rastlamadan tarihsel bir hatta uzun süre ilerlemek zordur. “Avrupalı felsefi geleneğin en güvenli genel özelliği, onun Platon’a düşülmüş bir dizi dipnottan meydana gelmesidir.” – A.N. Whitehead
Mavi Anadoluculuk tartışmalarını bahane ederek Yunan edebiyatından bir seçkiyi Mavi Anadolucularla bir araya getiren bir liste oluşturduk. Ege’nin iki yakasından yükselen tartışmaları, zaman zaman semalarına uzanan dalaşmaları bir kenara koyarak; Yunanistan’ın eski başbakanlarından Aleksis Çipras’a da atfedilen, ancak ondan çok daha eski ve Yunanistan’da uzun süredir dolaşan barışsever bir sloganı hatırlayarak listeye uzanalım: “Το Αιγαίο ανήκει στα ψάρια του / Ege, balıklarına aittir.”
Liste:
1- Kızıla Boyalı Saçlar – Kostas Mourselas
a. “Onu gördün mü? bir ömür boyu beni kendine benzetmek istiyordu. kendine benzetmeye çalıştığın bir insanı nasıl sevebilirsin?”
2- Boranla Gelen - Nikiforos Vrettakos
a. “’Yaşamak güzel şey' diyorum içimden. Ne olursa olsun, nasıl olursa olsun, bir bardak su içebilecek kadar kısa bir süre için bile olsa, yeniden dünyaya gelmek isterim.”
3- Daphnis ile Khloe'nin Aşkı – Longos
a. “Başkalarının yaşadıklarını yansıtırken Tanrılar kendimi dürüst, mütevazı, dengeli tutma gücünü versin bana.”
4- Loksandra – Maria Yordanidu
a. “Ne eksiği vardı ki? İşte köşesi, işte mezarı, işte kefeni, hepsi hazır.”
5- Ölümsüz – Vasili Vasilikos
a. “Barış bir düşünce değildir. Bir eylemdir. Desteklenmesi için insan eli gerekiyor.”
6- Benden Selam Söyle Anadolu’ya - Dido Sotiriyu
a. “Böyledir yüreği insanoğlunun: Küçücük bir felakette duracak gibi olur, ama sonuna kadar dayanır büyük felaketlere.”
7- Kahire - Stratis Tsirkas
a. “Hangisi yeğ tutulmalı? Yaşamak mı, yoksa yaşamı kayda almak mı? Olup bitmekte olanın içine dalmak mı, yoksa onu betimlemek için bir köşeye çekilmek mi? Olayların peşinden koşmak çok daha çekici; ama o durumda, her şey akıp gidiyor, elde hiçbir şey kalmıyor.”
8- Leonis: Bir Dünyanın Merkezindeki Şehir - Yorgos Theotokas
a. “Güzel adalar, hüzünlü adalar, dokuz ıssız ada. Soluk Büyükada, çıplak Kınalı ile Marmara'nın kollarında, birbirleriyle kucak kucağa uzanıyorlar.”
9- Yılan ve Zambak - Nikos Kazancakis
a. “İkimiz sarılıp kalacağız başka hiçbir şeye aldırmadan; kötülüğün yüzyılları, insanların kini ve yaşamın gürültüsü geçecek üstümüzden, hiçbir şey duymayacağız.”
10- Düşkün Derviş - Aleksandros Papadiamantis
a. “Bu dünya çarkıfelek.”
11- Balkan Blues - Petros Markaris
a. “Geçicilikten daha kalıcı bir şey yoktur, kalıcı bir çözümden daha geçici olan bir şey de yoktur.”
12- Petros Amca ve Goldbach Sanısı - Apostolos Doxiadis
a. “Ayrıcalıklı bir amatör olmayı seçmişken, neden vasat bir profesyonel olmak için çaba sarf edeyim ki?”
13- Antigone – Sophokles
a. “Utanmıyor musun çoğunluktan farklı olmaya?”
14- Yunan Masalları – Kolektif
a. “Uçurumun kenarına varmadan kanatlanamazsın.”
15- Zincire vurulmuş Prometheus – Aiskhylos
a. “Anlatmak acı gelmesine acı gelir bana, Ama susmak da bir başka türlü acı”
16- Sokrates Savunması – Platon
a. “Ayrılmak zamanı geldi artık, yolumuza gidelim: ben, ölmeye sizler yaşamaya. Hangisi daha iyi? Tanrıdan başka kimse bilemez bunu.”
17- Odysseia – Homeros
a. “Benim bildiklerimi bilme, öğrenme daha iyi, Öğrenirsen edemezsin gözyaşı dökmeden.”
18- Artakalan – Kostas Taçhis
a. “Artakalan sadece bir hikâye derlemesi değildir; eser adeta otobiyografi ve hikâyenin sınırlarında gezinen bir tiyatro oyunu, birden fazla ben'in denemesidir.”
19- İki Gözüm Marikam Rembetiko – Kostas Ferris
a. “Ne zaman bir felâket olsa, ardından mutlaka telâfisi gelir.”
20- Yakan Işık – Kostas Varnalis
a. “Bütün bunlar hayalimin ürünüydü, düşüncemin bir anlık patlaması ve rahatlaması!"
21- Philothei Parerga - Nikolaos Mavrokordatos (İslerletzade Nikola)
a. Çağdaş Yunan Edebiyatının roman türündeki ilk denemesi
b. Fenerli bir Rum olmasına rağmen, III. Ahmet’in Eflak Hospodarı
22- Ölü Saatler - Vassilis Danellis
a. “Pire hareketleniyor. Arabalar yavaş yavaş sokakları dolduruyor. Kamyonlar konteynerlere yük taşıyor. Birazdan denize açılacaklar. Dilenciler ve göçmenler hâlâ uyuyor. Şehrin ışıkları sönerken sabah ışığı denizin sularını okşuyor. Saatime bakıyorum. Öldürecek vaktim var.”
23- Yunankarası – Kolektif
a. Yunanistan’dan 11 Polisiye Öykü
24- Tamama - Yorgo Andreadis
a. Kitabının telif hakları, Sümela Manastırı’nın restorasyon kuruluna devredildi.
25- Batık Krediler – Petros Markaris
a. "İnsan karanlıkta yolunu kaybederse, kendisini tünelin ucunda ışık gördüğune inandırmaya bayılır."
26- Üç Kırmızı Güvercin – Yorgos Seferis
a. “Bu göğün altında balık olan biziz”
27- Bu Kenttir Gidip Gideceğin Yer - Konstantinos Kavafis
a. “Yeni ülkeler bulamayacaksın, başka denizler bulamayacaksın. Bu kent peşini bırakmayacak. Aynı sokaklarda dolaşacaksın. Aynı mahallede yaşlanacaksın, aynı evlerde kır düşecek saçlarına. Bu kenttir gidip gideceğin yer. Bir başkasını umma.”
Mavi Anadolucu Yazarlar:
28- Mavi Sürgün – Halikarnas Balıkçısı
29- İşte İnsan - Azra Erhat
30- Gökyüzü Mavi Kaldı – Sabahattin Eyüboğlu
31- Dile Gelseler – Vedat Günyol
32- Anadolu Mitolojisi – İsmet Zeki Eyüboğlu
33- Felsefenin Eşiği Anadolu – Derman Bayladı
34- Mavi yolculuk Defterleri – Bedri Rahmi